Milli Kütüphane Okuma Salonları İçin Bir Öneri
Ankara’daki Milli Kütüphane’nin kentin en faydalı kamu kurumlarından biri olduğu söylenebilir. Verdiği diğer önemli hizmetlerin yanında, yüksek tavanlı büyük okuma salonları ile okumak, yazmak ya da ders çalışmak isteyen kullanıcılarına büyük bir imkân sağlıyor. Bu salonlardan faydalanmak isteyen üye kullanıcılar numaraları raslantısal olarak belirlenen masalarda oturuyor.
Ben de bir süredir okuma salonlarını kullanıyorum. Şunu fark ettim: masa numarası belirleyen program salonda çok sayıda boş masa olmasına rağmen kullanıcıları yana yana oturtabiliyor. Hatta öyle ki kütüphane açıldıktan hemen sonra numara alan iki kullanıcı kendilerini boş bir salonda yan yana otururken bulabilir. Bunun nedeni programın oturma desenine dikkat etmeden çok basit bir şekilde raslantısal numara belirlermesi. Bu gözlemden hareketle yan yana oturmayı olabildiğince erteleyecek bir program yazmaya karar verdim. Bu şekilde, doluluk oranın %55’i geçmediği günlerde kullanıcılar sıkışıklık hissetmeden salonlardan faydalanabilir. Ayrıca, aralıklı oturma düzeni solunum yoluyla bulaşan hastalıkların salon içinde yayılmasını bir dereceye kadar engelleyebilir.
Salonlardaki koltuklar iki farklı blok içinde yer alıyor: beşli blok ve onlu blok. Beşli blokta her sırada bitişik beş masa, onlu blokta da her sırada bitişik on masa yer alıyor. Aşağıda her bir blokta iki sıranın olduğu ve onlu bloğun beşli blokların arasında yer aldığı temsili bir salon yer alıyor. Beşli bloğa ve onun ilk sırasına odaklanalım. Arada bir boşluk bırakmak için kullanıcılara 1, 3, ve 5 numalarını herhangi bir sırada atamak yeterlidir. Şu haliyle numara belirlerken öncelikle tek sayılar kümesinden seçim yapmak gerektiği akla gelebilir. Fakat aynı şeyi ikinci sırada yaptığımızda yalnızca 7 ve 9 numaralı masaları kullanabiliriz. Bu sayıların yerine, 6, 8, ve 10’u yine herhangi bir sırada atamalıyız. Bu iki grup sayının ortak noktası nedir? 1, 3, ve 5 mod 5’e göre sırasıyla 1, 3, ve 0’dır. 6, 8, ve 10 da mod 5’e göre sırasıyla 1, 3, ve 0’dır. Demek ki beşli bloklarda raslantısal numara belirlerken öncelik verilecek sayılar mod 5’e göre 1, 3, ve 0 olan sayılardır. Bu numaralı koltuklar dolduğunda bloktaki diğer sayılar içinden raslantısal sayılar seçmeye geçilir. O noktaya gelinceye kadar beşli blok oturma kapasitesinin %60’ını kullanmış oluruz.
Şimdi de onlu bloğa ve onun ilk sırasına odaklanalım. Sırada 10 masa olduğu için tek sayı ya da çift sayı masalara öncelik vermek yeterlidir. Beşli bloğunun aksine, onlu blokta arada bir boşluk bırakan bir oturma deseni bloğun %50’sini doldurur. Benzer şekilde, bu numaralı koltuklar dolduktan sonra bloktaki diğer koltuk numaraları arasından seçim yapılır. Tüm salon göz önüne alındığında arada bir boşluk bırakan raslantısal desen salon kapasitesinin %50 ile %60 arasındaki bir oranını kullanır.
Yazdığım kısa R programı, seagap, bu basit gözlemlere dayanıyor. Programın detaylarına Github’dan bakabilirsiniz.1 Şimdi programın çalışıp çalışmadığına bakalım. Bunun için yukarıdaki gibi 3 blokluk bir salon hayal edelim. Her blokta bu kez 10 sıra olsun.2 10 sıralı her bir beşli blokta 50 masa onlu blokta da 100 masa bulunur. Salonun kapasitesi böylece 200 masadır. Aşağıda böyle bir salon görüyoruz. Yukarıdaki gözlemlerden hareketle arada bir boşluk olacak şekilde raslantısal koltuk numarası belirlendiğinde 110 kullanıcı (50 x %60 + 200 x %50 + 50 x %60) iki yanları da boş kalacak şekilde oturabilir. Bu da salonun 110/200 x 100 = %55 kapasiteyle kullanılması demek olur.
Dört farklı kullanıcı sayısı durumu için programı test edelim. İlk durumda salonda 70 kullanıcı olsun. İkincisinde salona 20 kullanıcı daha gelmiş olsun. Üçüncüsünde yine 20 kullanıcı daha gelmiş olsun ve salonda toplamda 110 kullanıcı bulunsun. Son olarak 90 kullanıcı daha gelmiş ve 200 kullanıcı salonu tamamıyla doldurmuş olsun. İlk iki durumu karşılaştıralım. Renkli kutular dolu masaları işaret ediyor. Aşağıda görüldüğü gibi her iki durumda da hiçbir kullanıcı yana yana oturmamaktadır. Bloklar arasında yeterince geniş bir mesafe olduğu için onlu blok ile sağdaki beşli bloğun yakın sıra uçlarındaki dolu masalar bir boşluk kuralını bozmaz.3
Şimde de salonda 110 ve 200 kullanıcının olduğu durumları karşılaştıralım. Görüldüğü gibi 110 kullanıcı yanlarında birer boşluk kalacak şekilde oturabiliyor ve bu onların arka arkaya oturmaları anlamına geliyor. Sıralar arasında başka kullanıcılar otururken bile bir kişinin geçebileceği kadar mesafe olduğu için bu desenin ideal desen olduğu söylenebilir. Elbette salonda 200 kullanıcının olması salonun dolduğu anlamına geliyor ve programın görsel çıktısı bunu da doğruluyor.
Aslında programın yarı raslantısal bir biçimde masa numarası verdiğini söyleyebiliriz. Mevcut programa göre üstünlüğü salon kapasitesinin %55’ine ulaşıncaya kadar iki kullanıcı arasında en az bir boşluk bırakabilmeyi garantilemesidir.